ul. Chmielna - Ulica Chmielna składa się z dwóch odcinków. Jeden z nich znajduje się na Woli i biegnie od ulicy Miedzianej do Alei Jana Pawła II. Drugi jest deptakiem, łączącym śródmiejskie ulice Marszałkowską i Nowy Świat. W swoim biegu ulica spotyka i krzyżuje się z następującymi ulicami:

* Odcinek zachodni
o Miedzianą
o Żelazną
o aleją Jana Pawła II

* Odcinek wschodni
o Marszałkowską na wysokości placu Defilad
o Pasażem Stefana Wiecheckiego "Wiecha"

Ulica Chmielna powstała jako droga rozdzielająca grunty augustianów i księży misjonarzy. Przed połową XVIII wieku istniała jako wąska uliczka na odcinku Nowy Świat - Szpitalna; dalszy odcinek w kierunku zachodnim przechodził w polną drogę. Już ówcześnie nazywano ją Chmielną; miano to pochodzi od gruntów Chmielnik, przez które biegła zmierzając ku wsi Wielka Wola. W roku 1770 geometra Maciej Deutsch uregulował wiele warszawskich ulic, w tym Chmielną; została ona wtedy przeprowadzona aż do linii ulicy Miedzianej. Wzdłuż ulicy rozciągały się wtedy ogrody; przy końcowym odcinku ulicy działały dwie otoczone gliniankami cegielnie, zaś pierwsze, niewielkie domy murowane pojawiły się w roku 1792 u zbiegu z Marszałkowską. Domy drewniane stanowiły wtedy zwartą zabudowę tylko na środkowym odcinku parzystej pierzei ulicy, między Nowym Światem a ulicą Bracką; pod koniec XVIII wieku odcinek ten otrzymał brukowaną nawierzchnię.

W latach 1776-82 pod nr. 19/25 w okolicy Brackiej powstał drewniany cyrk, zwany Hecą lub Szczwalnią. Był on areną walk zwierząt; na widowni tego cylindrycznego budynku mieściło się 3000 osób.

Pierwsze większe budynki przy Chmielnej pojawiły się dopiero po roku 1825, przy początkowym odcinku ulicy wznosiły się już tylne zabudowania kamienic na Nowym Świecie. Po roku 1831 brak wolnych posesji przy Nowym Świecie ożywił ruch budowlany przy jego przecznicach, w tym Chmielnej; powstały tu wtedy pierwsze dzieła znanych architektów: Henryka Marconiego czy Andrzeja Gołońskiego, który zaprojektował w duchu angielskiego neogotyku willę radcy stanu Jana Mitkiewicza pod nr. 51. W późniejszym okresie mieściła ona komorę celną; o tej lokalizacji zdecydowała bliskość Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Willa Mitkiewicza została rozebrana w związku z budową Dworca Głównego w latach trzydziestych XX wieku.

Jeszcze po roku 1860 Chmielna mimo znacznej długości była słabo zabudowana; sporo było jeszcze domów drewnianych.

W latach 1868-70 rozbudowało się zaplecze Dworca Głównego; ciekawy gmach magazynów towarowych zaprojektował Józef Dietrich. Do końca stulecia powstało tam wtedy dziewięć ceglanych budynków mieszczących magazyny i warsztaty, oraz trzykondygnacyjna parowozownia. Równolegle nieopodal wybudowano gmach Szkoły Technicznej Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej; autorem projektu był Henryk Julian Gay, wykładający tam także po roku 1909 architekturę.

W roku 1874 spłonął cały kwartał zabudowy między ulicami Zielną a Wielką; po tym wydarzeniu w latach 1877-84 powstało przy Chmielnej kilkadziesiąt kamienic, liczących po dwa i trzy piętra. Kilka domów nadbudowano o nowe kondygnacje; nowe oblicza nadbudowanych kamienic kształtowali wzięci architekci - Józef Huss i Józef Orłowski.

Także w roku 1877 pod nr. 9 rozpoczął działalność "letni zakład gastronomiczny" Władysława Reinera. W ciasnym, drewnianym budynku działał teatrzyk "Belle Vue", znany potem pod nazwami "Odeon" i "Fantazja". Na początkowym odcinku ulicy nowa zabudowa powstała między Nowym Światem i Bracką; pod nr 31 - znany Hotel Royal, pod nr. 33 Kazimierz Löwe zaprojektował kamienicę której relikty po roku 1946 wykorzystano do wybudowania pawilonu kina "Atlantic".

Po roku 1885 nowych inwestycji na Chmielnej było bardzo niewiele; głównie z racji braku wolnych działek. Wybudowany w tym okresie ciąg kamienic powstał za ul. Żelazną; ich fasady ozdobił obfity eklektyczny lub neobarokowy wystrój sztukatorski. Modny był też neogotyk i wykańczanie fasad cegłą licówką; także na Chmielnej stosowano rozmaite jej odcienie, od białej i żółtej po ciemnoczerwoną.

Około roku 1900 poza warsztatami kolejowymi działało niewiele zakładów produkcyjnych; kosmetyki produkowało Centralne Laboratorium Chemiczne, Laboratorium Hygieniczne pod nr. 17 wytwarzało kefir. Pod nr. 66 w roku 1911 powstały usytuowane na wewnętrznym dziedzińcu kamienicy zabudowania pierwszej w Polsce wytwórni płytowej Syrena Record Juliusza Fejgenbauma. Do roku 1939 firma wydała 14 tysięcy tytułów, zatrudniała także własną orkiestrę "Syrena Record" akompaniującą solistom.

Od końca XIX wieku pod nr. 13 działała łaźnia Diana; wnętrza jej pokojów kąpielowych i sal rekreacyjnych wykończono z zastosowaniem najprzedniejszych ówcześnie okładzin ściennych i armatur. Budynek silnie zdewastowany w okresie PRL rozebrano w połowie lat dziewięćdziesiątych; dziś wznosi się tam biurowiec "Diana" mieszczący m.in. Instytut Goethego. Mimo że przy ulicy działały liczne sklepy z damską konfekcją, Chmielną do roku 1944 kojarzono z prostytucją; reprezentantki "najstarszego zawodu świata" napotykało się tam na każdym kroku.

W roku 1900 na tyłach zabudowań na Chmielnej powstał tymczasowy dworzec przyjazdowy kolei; jego zasadniczą rolą miało być odciążenie zbyt ciasnego Dworca Warszawsko - Wiedeńskiego. Zaprojektowany przez Czesława Domaniewskiego gmach był parterową budowlą, wyróżniającą się czterołupinową kopułą dachu.

W latach 1904-05 rozebrano dawny budynek teatrzyku "Belle Vue"; jako wybudowany z drewna nie okazał się zbyt trwały. Na jego miejscu powstał budynek mieszczący nowy teatr operetkowy "Jardin d'Hiver", od roku 1909 znanego jako kabaret i kinematograf "Aquarium"; na jego dużej widowni mogło zasiąść 1400 widzów. Po tym czasie do roku 1914 powstało na Chmielnej tylko pięć nowych domów; w dużej mierze cechował je zbytni monumentalizm i duże gabaryty. Wiele dawniejszych obiektów ówcześnie nadbudowano, dodając im nawet po kilka pięter. W roku 1911 rozpisano konkurs architektoniczny na koncept kaplicy Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności pod nr. 112/114; w realizacji zwycięskiego projektu Zdzisława Mączeńskiego przeszkodził wybuch I wojny światowej.


Do roku 1939 na Chmielnej kwitł handel odzieżą i konfekcją; liczne były kawiarnie i restauracje, takie jak Obywatelska czy Marysieńka. Licznie występowały także hotele, takie jak Grand Hotel Garni, Hotel Litewski czy Hotel Hiszpański.

W okresie 1919-20 niegdysiejszy kinematograf "Aquarium" przebudowano na kino o nazwie Palladium; scenę zastąpił ekran ujęty architektoniczną oprawą. Tuż przed wybuchem ii wojny kino zmieniło nazwę na Bałtyk; miało to tworzyć grę skojarzeń z nazwą innego otwartego w tym czasie kina - Atlantic.

Lata 1920-21 przyniosły rozbudowę dworca Głównego pod nr. 51; co prawda miał być obiektem tymczasowym, jednak twórcy gmachu - Maksymilian Bystydzieński i Tadeusz Zieliński świetnie sprostali zadaniu. Na miejscu dawnej willi Mitkiewicza stanął budynek o silnie przeszklonej fasadzie, nakryty krążynowym dachem.

Niedługo potem powstał wielki gmach Poczty Kolejowej pod nr. 73 B; zdobiony wykuszami gmach wzniesiono u zbiegu z Żelazną według projektu wybitnego architekta - Józefa Szanajcy. Do wybuchu II wojny światowej przy Chmielnej powstały jeszcze dwie kamienice; budowy trzeciej, pod nr. 120, rozpoczętej wiosną 1939 nie udało się dokończyć. Jej żelbetowy szkielet posłużył do wzniesienia w okresie powojennym nowego budynku, mieszczącego w okresie PRL Biuro Ewidencji Ludności, obecnie - Zarząd Dróg Miejskich.

Od 1921 na ul. Chmielnej 9 funkcjonował tzw. Dom Związkowy Związku Zawodowego Maszynistów w Polsce, który prócz centrali związku mieścił m.in. bibliotekę związkową oraz kinoteatr Palace; obecnie siedziba Stronnictwa Demokratycznego, klubu Muza oraz szkoły policealnej.


Rok 1939 przyniósł ogromne zniszczenia w zachodnim odcinku ulicy; było to spowodowane nalotami lotniczymi na będący obiektem strategicznym Dworzec Główny; po klęsce powstania w roku 1944 Niemcy spalili cały odcinek Chmielnej od Marszałkowskiej do Żelaznej.


Niszczące lekką ręką warszawskie zabytki Biuro Odbudowy Stolicy niemałe szkody wyrządziło także na Chmielnej: w ramach walki z tzw. "prywatną inicjatywą" od roku 1946 burzono całe kwartały i pojedyncze kamienice. W wielu przypadkach przedwojennym kamienicznikom grabiono domy, które zdążyli już choć prowizorycznie odbudować.

Wyburzono też wiele obiektów zabezpieczonych, pokrytych nowym dachem i praktycznie nie uszkodzonych - w ten sposób bezceremonialnie pozbyto się kamienicy pod nr. 40, należącej przed wojną do niejakiego Borkowskiego. Ów wznoszący się u zbiegu z Marszałkowską dom wybudowano w roku 1884 według projektu Józefa Hussa; jego licowane kamieniem fasady ukształtowano wzorując się na renesansie florenckim czasu Medyceuszy.

W roku 1952 rozpoczęła się budowa Pałacu Kultury i Nauki; w poprzedzającym ją okresie rozebrano całą wypaloną zabudowę Chmielnej, zaś samą ulicę rozerwano na dwa nie powiązane odcinki. Dawny zachodni fragment nosił wciąż miano Chmielnej; początkowy odcinek, do Marszałkowskiej, otrzymał za patrona Henryka Rutkowskiego - mordercę i komunistę, wokół którego propaganda PRL starała się stworzyć mit bohatera. Po roku 1989 ten odcinek Chmielnej powrócił do dawnej nazwy i w ten sposób powstały dwa oddalone od siebie odcinki ulicy z zachowaną przedwojenną numeracją, przy czym numeracja odcinka zachodniego rozpoczynała się od 98.

Równocześnie z budową Dworca Centralnego około roku 1972 rozpoczęto budowę wieżowca u zbiegu Chmielnej z ówczesną Aleją Marchlewskiego, dziś Jana Pawła II, ale rozpędu starczyło tylko na wykonanie głębokich fundamentów. Cały odcinek Chmielnej do domu kolejarskiego Chmielna 73 pozostał niezabudowany i służy jako płatny parking.

Wraz z budową Dworca Centralnego rozebrano skrzydło gmachu Szkoły Technicznej Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. W czasach PRL ulicę rozsławiła uliczna Orkiestra z Chmielnej, kontynuująca w swych piosenkach tradycję warszawskiej gwary i folkloru.

Źródło: